Site İçi Arama

Aşağıdaki formu kullanarak sitemizdeki yazılarda arama yapabilirsiniz.

İslam´da Bilimsel İlerleme ve Gerilemenin Tarihsel Nedenleri Üzerine Tezler- 2

Mustafa Kaymakçı

Bilim ve teknolojik gelişmenin temelinde, siyasi istikrar ve ekonomik refahın yattığı söylenebilir. İslam dünyasında bilimsel gerilemenin nedenleri arasında da, elbette, devletin siyasi çözülmesi ve ekonomik yaşamın giderek kötüleşmesi aranmalıdır. Bununla birlikte, maddi nedenler dışında, dünyayı algılamada öne çıkan ideolojik yaklaşımların da payı unutulmamalıdır. Bu bağlamda, insan aklının kullanımını Tanrı’nın bir armağanı olarak değerlendiren ve dini inançların en derin noktalarına bile akıl sayesinde ulaşabileceğini varsayan Mutezile hareketinden sonra birkaç yüzyıl içinde, İslam dünyasında Eşaricilik ve özellikle Gazalicilik düşünce akımlarını da dikkate almak zorunluğu vardır. Anılan akımların, aklın kullanımını reddettiği ve bağımsız bilimsel düşünceye karşı tavır gösterdiği biliniyor.

İslam´da Bilimsel Gerilemenin İçsel ve Dışsal Nedenleri

İslam Dünyasında Gazalici Düşünce Akımının Egemen Olması

Özakıncı, 2006’ya göre; Gazali, İhya-i Ulum ud-Din (Din Bilimlerinin Dirilmesi) kitabında, us yürütmeye dayalı eğitim ve öğretiminin, din duygularını öldürdüğünü savladı, bilimsel düşüncenin egemenliği kırılmadıkça dinsel duyguların dirilmeyeceğini ifade etti. Tanrı katındaki bilgilere usa dayanan bilimsel düşünceyle değil, tasavvufçuların sema ve zikir gibi us dışı kendinden geçme yöntemlerle ulaşabileceğini inancını savundu. Gazali, kitabında genç Müslümanlar´a şöyle sesleniyordu: «Ey oğul!.. Elinden geldiğince, hiç kimse ile herhangi bir konuda düşüncel tartışmaya girişme! Çünkü düşüncel tartışma, birçok yıkımlara neden olur. Zararı yararından büyüktür. Çünkü düşüncel tartışma ikiyüzlülük, kıskançlık, büyüklenme, düşmanlık, böbürlenme gibi çok kötü huyların kaynağıdır.”

Filozofların Tutarsızlığı (Tahafüt’ül-Felasife) adlı kitabında (Gazali,1981) ise, felsefenin gereksizliği hatta zararı üzerinde durdu. O’na göre: «...Akıl ile inancı uzlaştırmaya çalışmak boşunadır. Akıl ile inancın karşıtlığını kabul etmeyen düşünürler, kaçınılmaz olarak hakikatten uzaklaşacaktır. Tanrıyı akıl ile açıklamaya çalışmak, Tanrıyı yadsımaktır. Neden-sonuç ilişkisinin araştırılması, Tanrı’nın iradesini yadsıma sonucunu verebilir. Akıl ve felsefe sorularına yanıt bulmaya çalışırken çelişkiye düşüldüğüne göre hakikate ulaşmak imkansızdır.”

Gazali

Gazali, usa dayalı düşünceye şöyle karşı çıkıyordu: «Aristo’nun felsefesini aktarırken, hem bu filozofları hem de onların İslam filozofları arasındaki İbni Sina ve Farabi gibi yandaşlarını imansızlar olarak addetmeliyiz... Örneğin bir parça pamuğun ateşle yandığını ele alalım, İnançsız düşünürler, pamuğu yakan şeyin ateş olduğunu söyleyeceklerdir. Bunu inkar ediyor ve diyoruz ki: o pamuğu yakan ateş değil, pamuktaki siyahlığı ve kısımlarının ayrışmasını yaratan Tanrı’dır. Çünkü ateş, bir eylemi olmayan cansız bir şeydir; ayrıca ateşin yanmanın aracı olduğunu gösteren ne gibi kanıt vardır ki? Gerçekte Tanrı’dan başka bir neden yoktur, pamuğu yakan Tanrı’dır.”

İslam Dünyasında Bilim Anlayışının Etkisi

İslam dünyasındaki bilim anlayışının bilimsel gerilemeye etkisi, üç nedene dayalı olarak ifade ediliyor. Bunlar öyle sıralanabilir: Birincisi, mahfiyatçılık ya da aşırı tevazu, insan bilgisi her zaman sınırlıdır, hata, eksik ve yanlışlarla doludur. Her şeyi Tanrı bilir. Bu her İslam bilimcisinde bir normdur. İkincisi, İslam bilimcilerinde belli bir yöntem yoktur. Örneğin, El Biruni her konuda 180 eser verdiği halde, her konuyla ilgili ayrı bir yöntem getirmiştir. Üçüncüsü ise, İslam bilimcileri araştırdıkları konulara büyük bir saygı duyarak, olguyu anlamaya çalışırlar, ancak onlara egemen olmak istemezler (Serdar, 1980; Akt., Türkcan, 2009).

Haçlı Seferleri

Haçlı Seferleri’nin, usa dayalı bilimci Bağdat yönetimini, Gazali gericiliğine sarılmaya ittiği söylenebilir (Özakıncı, 2006). Haçlılara karşı, Müslüman devlet yönetimi, sorgulayan, tartışan ve düşünenler yerine, kendilerine buyrulanı hiç sorgulamaksızın yerine getirecek insanlara gereksinim duymuşlardır. Bu bağlamda, toplumu egemenlikleri altına alabilmek için tarikat ve tekkeler biçiminde örgütleyerek, Haçlılar´a karşı kullanmaktan başka kurtuluş yolu bulamamışlardır. Üstelik bir ikilem olarak tarikatçılık ve tekkeciliğin Haçlılar´dan öğrendikleri söylenebilir. Bilindiği üzere Haçlı seferleri sırasında, Hospitalier Tarikatı, Emplier Tarikatı, Töton Tarikatı Şövalyeleri ve St. Jean Tarikatları Şövalyeleri gibi örgütler vardı. Gazaliciler, Haçlılar gibi, us dışı sufi tarikatlarla örgütlenerek savaşın sürdürülmesini savunuyorlardı. Bir başka deyişle devlet, dışta Haçlı saldırılarına ve içte mezhep çatışmalarını denetlemek için «sultanım ya da şeyhim ne buyurursa doğrudur” anlayışına uygun Müslümanları yeğlemişlerdi.

Yeni Kaynakların Bulunamaması

İslam dünyası, Avrupalılar gibi keşiflerle, bir başka deyişle yeni kıtaların istilasıyla yeni kaynaklar bulamamışlardır. Tükenmiş kaynaklarla ve eski tarz bilim yapma yolları ile baş başa kalmışlardır. Avrupa ile yarış sonunda, bilimsel üretimde geri kalmışlardır. Bu, Avrupa’nın yükselmesine ve başta İslam dünyası olmak üzere diğer ülkelerin kaybetmesini ortaya çıkarmış bulunmaktadır.

Doğu´dan Gelen İstilalar

Bilimin gerilemesini Doğu’dan gelen istilalara (Türkler ve özellikle Moğollar) bağlayan yaklaşımlar da vardır. Bunlara göre; ”İstilalarla, sulama tesisleri yıkılmış, tarım çökertilmiş ve şehirler yağmalanmıştır. Bu şekilde ekonomik refah ve siyasi istikrar yıkıntıya uğradığı için bilimi ve teknolojinin gelişmesi zaman içinde dumura uğramıştır.” (Hassan ve ark.,1988,Akt., Türkcan, 2009).

İslam’da bilimin gerilemesini Doğu’dan gelen istilalara neden olduğu saptamasının bilim tarihini kurucularından Sarton ve Koyre tarafından başlatıldığı görülüyor. Anılan saptamada, İslam’ın «Altın Çağı”’nın yıkılışını, Türkler’in ve Moğollar’ın üstüne atarak, Avrupalı Hristiyan dünyasının temize çıkarma isteğinin yattığı söylenebilir (Özakıncı,2006).

Bununla birlikte, Gazali’den önce Müslüman Türkler´in ilerici ve akla dayalı bilimci olduğu görülüyor. Yusuf Has Hacip’in kaleme aldığı Kutadgu Bilig’de usa ve bilgiye dayalı birçok söz vardır (Hacip,1974):


Yusuf Has Hacip

« Ey bilgin düşünür, amacım söz söylemekti, us (akıl) ve bilgiden söz etmek istedim: Us karanlık gecede ışık saçan bir çıra gibidir; bilgi seni aydınlatan bir ışıktır. Kişi usla yükselir, bilgiyle büyür; us ve bilgi ile kişi saygı görür....Kitaplar yazılmasaydı, felsefe ve bilgileri biz nasıl öğrenebilirdik?...Çok kitap okumalı, konuşmayı bilmeli, şiirden anlamalı, gökbilimden ve tıptan anlamalı, aritmetiği ve geometriyi kavramış, alan ölçümü bilimini bilmelidir.”

Bilimsel Çalışmaların Kurumsallaşamaması

İslam dünyasında, zengin insanlar ve kimi zamanlar sultanlar, bilimcilere bilim evleri, rasathaneler kurulmasına karşılık bilimsel araştırmalar Batı’daki akademiler gibi kurumsallaşmıştır. Üstelik bunlar hiçbir zaman zenginlik elde etmek için çalışmamış ve devamlılık sağlayacak bir gelir düzeyine erişmemişlerdir. Buralarda parlak bilimciler yetişmesine karşılık bu birimler bilimcilere gelir ve konum güvencesi verememişlerdir.

Kaynaklar

Gazali, 1981. Tehafül-ül-Felasife” Filozofların Tutarsızlığı” (Çeviren: Karlığı, ) 1. basım. İstanbul

Hacip, Y. H., 1974. Kutadgu Bilig.(Çeviri;Arat,R,R) TTK Yayınları. İkinci Baskı,Ankara

Özakıncı, C., 2006. İslam’da Bilimin Yükselişi ve Çöküşü. Otopsi Yayınları, İstanbul.

Türkcan, E., 2009. Dünya’da ve Türkiye’de Bilim, Teknoloji ve Politika. İstanbul Bilgi Üniversitesi.



01/02/2013



Yazarın diğer yazıları

6.FİLO “Yankee Go Home” Mitinglerini Anımsatmak! (01/11/2017)
Tarımda Bağımlılığın Bir Boyutu Olarak Et Krizi (01/10/2017)
İzmir Dağlarında Dayanışmanın Çiçekleri : Kooperatifler ve Bir Vakıf (01/09/2017)
İnsanı Bize Öğretmeye Çalışan Yazar: Cengiz Aytmatov (01/08/2017)
Gıda Sektöründe Sömürüden Çıkış Yolu (01/07/2017)
Şeyh Bedreddin 4/ Şeyh Bedreddin Hareketinin Ekonomi-Politiği (01/07/2017)
Şeyh Bedreddin / 3-Şeyh Bedreddin Hareketinin Edebiyatta Yansımaları (01/06/2017)
Suriye Tarımında Yıkım Bizi İlgilendir mi? (01/05/2017)
Şeyh Bedreddin / 2-Şeyh Bedreddin’in Müridleri : BÖRKLÜCE Mustafa ve Torlak Kemal (01/05/2017)
Şeyh Bedreddin / 1-Kuramı Ve Eylemi Üzerine Belgeler Ve Yorumlar (01/04/2017)
Neden Gıda İthalatçısı Olduk? (01/04/2017)
Yunanistan Ve Rumların Enosis Hayali Bitmez -KIBRIS Nereye? /1 (01/03/2017)
Kapitalizm Tarımda Milyarlarca İnsanı Yoksullaştırıyor Mu?/Tarım Nereye/1 (01/02/2017)
Kıbrıs Nereye? (01/02/2017)
Yerli Tohumun Sonuna mı Geldik? (01/01/2017)
Hasta Siempre, Fidel Castro (01/12/2016)
Attila İlhan´ı Anlama (01/11/2016)
Atatürk İdeolojisi'nden Günümüze Dersler (01/11/2016)
Bilimin Savaş/İstila ve İnsanlık Dışı Kullanılması Üzerine (01/10/2016)
Bataklığı Kurutmak (01/09/2016)
Mankurtlaşma Üzerine (01/08/2016)
AVRUPA BİRLİĞİ; HALKLARIN MI YOKSA ŞİRKETLERİN Mİ ÇIKAR BİRLİĞİ? (30/06/2016)
BU ÜLKENİN GEN KAYNAKLARINA SAHİP ÇIKMAK (01/06/2016)
ZEYTİNYAĞLI YİYEMEM AMAN(!) (01/05/2016)
NE OLACAK BU GIDA FİYATLARI YA DA PİYASA EKONOMİSİ FETİŞİZMİ? (01/04/2016)
TARIMDAKİ SÖMÜRÜDEN ÇIKIŞ YOLLARI (01/03/2016)
Gıda Fiyatları Neden Pahalı? (01/02/2016)
İsmet İnönü’den Siyaset Dersleri Niteliğinde Anılar (01/01/2016)
Atatürk'ün Tarım Politikasından Günümüze Dersler (01/12/2015)
Bir Entellektüel Olarak Mustafa Kemal Atatürk (08/11/2015)
DİLİNDEN UTANANLAR (01/11/2015)
Aziz Sancar Üzerine (13/10/2015)
Gıda Üreten Tarımsal Amaçlı Kooperatifler Nasıl Desteklenmeli? (01/10/2015)
Gıda Sektöründe Kooperatifler Neden Öne Çıkmalı? (01/09/2015)
Bu Dünyadan Fikret Otyam Geçti (10/08/2015)
Yunanistan Deneyinden Avrupa Birliği’ni Yeniden Görmek (01/08/2015)
Koalisyon Pazarlığında Çiftçi ve Tarım Öneriler (01/07/2015)
Akademik Kapitalizmin Bilimcilere Getirdiği Olumsuzluklar (01/07/2015)
Karaburun 21. Ütopyalar Toplantısı Üzerine (26/06/2015)
Bilime Akademik Kapitalizm’in Getirdiği Olumsuzluklar (01/06/2015)
Akademik Kapitalizm Ne? (01/05/2015)
Küreselleş(tir)me Sürecinde Dünya’da Bilim ve Teknolojide Yaşanan Değişimler (01/04/2015)
Yunan Algısındaki Türk İmgesinin Kökenleri Üzerine Bir Deneme (01/03/2015)
Çiprazdan Akıl Alanlara…! (11/02/2015)
Meralar Şirketlerin mi, Köylülerin mi Olsun? (01/02/2015)
İktisadi Siyaset Bilmeden Teröre Tanı Koymak! (01/02/2015)
Aziz Nesin’in 99. Doğum Yılında Anımsamak (01/01/2015)
Güler Yüzlü Neoliberalizm Çözüm Yolu İmiş? (01/12/2014)
Televole Ekonomistleri Kimin Hizmetinde? (01/11/2014)
“Emperyalizm ve Türkiye” Kitabı Üzerine (03/10/2014)
“Buğday ile Koyun,Gerisi Oyun” Dediğimiz Ülkemizde,Et Fiyatları Neden Yükseliyor? (01/10/2014)
Ti Sesi Nereden Geliyor? (01/10/2014)
Dünyanın En Zengin Ülkesinde 48 Milyon Aç! (01/09/2014)
İstanbul’u Sel Basması ya da Bilim İle Geleceği Planlama/2 (01/08/2014)
İstanbul’u Sel Basması ya da Bilim İle Geleceği Planlama/1 (01/07/2014)
SOMA’da Ölen İşçilerin Çoğu Tarımdan Ayrılmak Zorunda Bırakılan Çiftçilerdir (01/06/2014)
AKP Neden Yüksek Oy Aldı? (01/05/2014)
2014 Yılı,Neden “Uluslararası Aile Çiftçiliği Yılı” İlan Edildi? (01/04/2014)
Pandora’nın Kutusu,Aslında Sistemin Kutusu Mu? (01/03/2014)
Ege’nin Unutulan Türkleri/2 (01/02/2014)
Ege’nin Unutulan Türkleri/1 (01/01/2014)
Pandoranın Kutusu,Aslında Sistemin Kutusu mu? (01/01/2014)
5. İzmir İktisat Kongresi Üzerine (01/12/2013)
Atatürk ve Oryantalizm (09/11/2013)
Atatürk,Bilim ve Felsefe (08/11/2013)
Atatürk ve Üniversite Devrimi (07/11/2013)
Demokrasi Paketi’nden Toprak Sorununa Çözüm Var mı? (01/11/2013)
“Andımız” Yazarı Dr. Reşit Galip’in Anısına (13/10/2013)
Yerel Seçimler Öncesi, 12 Eylül Askeri Darbesi’ni Nasıl Okumalı? (01/10/2013)
Bayraktar ve Dawkins Oryantalizmin İkiz Kardeşleri mi ? (01/09/2013)
AKP Döneminde Sermayenin Dönüşümü (01/08/2013)
Bu Dünyadan Bir Işıklı Geçti (20/07/2013)
Taksim Gezi Parkı ve Vahşi Kapitalizm (01/07/2013)
Stratejik Plan,Şirket Tarımcılığına Yönelik Olarak Hazırlanmış! (01/06/2013)
Costa-Gavras, “Kapital” filminde de düzenin ipliğini pazara çıkarmaya devam ediyor (01/05/2013)
Kürt Sorunu Topraksız Köylüler Sorunudur (2) (01/04/2013)
Kürt Sorunu Topraksız Köylüler Sorunudur (1) (01/03/2013)
İslam´da Bilimsel İlerleme ve Gerilemenin Nedenleri Üzerine Tezler (1) (01/01/2013)
Türkiye Üniversiteleri’nin Kırılma Noktaları (01/12/2012)
Atlantik Ötesinden Alınacak Dersler (01/11/2012)
Gıda Fiyatlarında Spekülasyon Kimin İşine Yarıyor-2 (01/10/2012)
Gıda Fiyatlarında Spekülasyon Kimin İşine Yarıyor? (01/09/2012)
Batı´da Bilimin Gelişimi Üzerine Kimi Tezler (1) (01/08/2012)
Oryantalizmin Kökenleri Üzerine (2) (01/07/2012)
Oryantalizmin Kökenleri Üzerine (1) (01/06/2012)
Bilim Felsefe İlişkisi Üzerine (01/05/2012)
Bilimci ve Politika (01/04/2012)
Avrupa Birliği Çıkmazında Doğru Tanıyı Koyabilmek (01/03/2012)
Yeni TÜBİTAK Başkanı Din Âlimi mi? (01/02/2012)
Bilim ve Teknolojide Osmanlı´dan Kalan Geri Kalmışlık (01/01/2012)
Özelleştirme ve Yabancılaştırma Sürecinde Tarımsal Su (01/12/2011)
Atatürk ve Galiyev (01/11/2011)
Brezilya Topraksız Köylüler Hareketi ve Türkiye (01/10/2011)
Eşitlikçi İftar Sofraları, Kapitalizmin Çöküşüne Mi Bağlı? (01/09/2011)
Umut Etmek ve Direnmek (01/08/2011)
Ti Sesi Nereden Geliyor? (01/07/2011)
Emperyalizmin Kökeni Üzerine Genetik Arayışlar; Emperyal Genler Var Mı? (01/06/2011)
Gıda Egemenliği Açısından Tarım Politikaları ve Kemalizm (01/05/2011)
Türkiye Biliminin Sorunları (01/03/2011)
Dünya’da BT’de Yaşanan Değişimler (01/02/2011)
Dünya Kooperatifçilik Günü’nde Köy-Koop’lar (01/01/2011)
Tarımda Kapitalist Paradigmaya Seçenek ya da Çözümler (03/12/2010)
Türk Mucizesi ve Tarım (04/11/2010)
Gıda Sektöründe Tekelleşme ve Yabancılaşma (01/11/2010)
Attila İlhan´ı Anlama (18/10/2010)
Merhaba (01/10/2010)