Site İçi Arama

Aşağıdaki formu kullanarak sitemizdeki yazılarda arama yapabilirsiniz.

Gramsci’yi Bugün Okumak I

Hande Orhon Özdağ

Antonio Gramsci 20. yüzyılın en önemli düşün insanlarından ve siyasi figürlerinden birisi olduğu halde, Türkiye’de aydın çevreler arasında bile yeterince dikkate alınmamıştır. 1891’de İtalya’nın Sardunya Adası’nda doğup 1937’de Roma’da ölen, sağlık sorunları ve ekonomik sıkıntıları nedeniyle çocukluğundan itibaren zor bir yaşamı olan Gramsci, hem komünist mücadele içerisinde etkin rol oynayan hem de yaşamının son yıllarını Mussolini’nin zindanlarında geçirdiği halde ciltlerce yazan bir aydın ve bir mücadeleciydi.

Türkiye’de, hak ettiği yeri yeni yeni almaya başlayan bu İtalyan’ın, bir asır önce ürettiklerinin evrensel nitelik taşıdığı, Türkiye gibi geri kalmış ülkeler başta olmak üzere, dünyanın her yerinde gerici hükümetler altında yaşayan halklar için etkili bir rehber olduğu, bu yazılar keşfedildikçe daha iyi anlaşılacaktır. İtalya’nın sosyalist ve komünist yazınında önemli bir yeri olan Avanti (İleri), Il Grido del Popolo (Halkın Çığlığı), Ordine Nuovo (Yeni Düzen) gibi süreli yayınları çıkartmış Gramsci’nin yalnızca hapishanede kaldığı on bir yıl içerisinde otuzu aşkın not defterinde yaklaşık üç bin sayfa kaleme aldığı ve tarihten, eğitime, oradan da dilbilime kadar çok geniş bir yelpazede yazdığı göz önünde bulundurulursa, Gramsci’nin kuram(lar)ının özlü biçimde açıklanmasının çok zor olduğu da görülecektir. Bu nedenle ben bu kısa yazı dizisinde, Gramsci’nin düşüncelerini açıklamaya çalışmaya girişmeyeceğim. Yalnızca geleceğimden, geleceğimizden umutsuzluğa kapıldığım ve rotamı yitirmiş gibi hissettiğim dönemlerde Gramsci’nin öğretisinden rehber edindiğim bazı önemli noktaları sizlerle paylaşmaya çalışacağım.

Bu rehberin, eşitliğin egemen olduğu, insanın kendini gerçekleştirebildiği sınıfsız bir toplumda yaşamak isteyen tüm aydınlanmacılar için yol gösterici olacağını umuyorum. Bu yazı dizisinin ilk yazısında, dost ile düşmanı tanımak ve sorunları tanımlayıp çözümlemek konuları üzerinde duracağım.

Dostu-düşmanı tanımak

Çok aktörlü, çok değişkenli, çok bilinenli, bilinenler içinde çok bilinmezli bir dönemde yaşıyoruz. Çoğumuz siyasal ya da düşünsel olarak temel bir düşmanı hedefimize oturtmuş olsak bile, bu düşmanın bileşenlerini ayırt etmekte, düşmanı somutlaştırmakta ve bu düşmana karşı hangi aktörlerle işbirliği yaparak mücadele edeceğimizi belirlemekte bocalıyoruz. Kuşkusuz, bu bocalama çok normal ve bunu aşmak için önerilebilecek herhangi bir formülün de indirgemeci olmasından kaçınılamayacağı aşikar. Ancak, her aydınlanmacının, kendisine rehber edinebileceği, erken 20. yüzyıl aydınlarının pek çoğunda olduğu gibi Gramsci’nin kuramında da bulunan temel bir yaklaşımı hatırlamak, bu bocalamayı aşmakta yol gösterici olabilir. Günümüzde özellikle, entelektüel kaynakları neoliberalizmden etkilenmiş sosyoloji ve siyaset bilimi metinleri olan çağdaşlarımızın unuttuğu bu rehber, gericilik-ilericilik ayrımına dayanıyor.

Gramsci, gerici ve ilerici toplumsal aktörler arasında net bir ayrım yapmış ve gericileri siyasal rakipleri; ilericileri de muhtemel müttefikleri olarak değerlendirmiştir. Gericilik ve ilericilik kavramları, tanımlaması zor kavramlar olabileceği halde, Gramsci bu sorunu gerici ve ilerici toplumsal aktörleri basitçe niteleyerek aşmıştır. Ona göre, insan potansiyelinin gelişmesinin önünü açan aktörler ilericiyken, insanın potansiyel gelişimini yavaşlatan ya da baltalayan aktörler gericidir. Günümüzün karmaşık dünyasında tüm aktörler için bu denli net bir gerici-ilerici ayrımı yapmak mümkün olamasa da, Gramsci’nin de vurguladığı bu ayrımı hatırlamak, bize mücadele zeminini, mücadelenin hangi eylemler üzerinden şekillendirileceğini ve hangi eylemleri yapan, hangi görüşleri yaygınlaştıran aktörlerle işbirliği yapacağımızı belirleme konusunda önemli bir yardımda bulunmaktadır. Buna göre, mücadele zemini, insan potansiyelini geliştirmek üzerinden şekillenmeli, bunu amaçlayan ve bu uğurda mücadeleye açık olan aktörleri de potansiyel müttefiklerimiz olarak görmeliyiz.

Sorunları tanımlamak ve anlamak

Gramsci’nin Marksist yazına sunduğu en önemli katkılardan birisinin yapı-üst yapı ilişkilerine yönelik kavrayışı başka bir boyuta taşıması olduğu sıklıkla dillendirilir. Ekonomik determinizme haddinden fazla kapılmış olduklarını düşündüğü Ortodoks Marksistlerin, yapının (üretim biçimi ve üretim ilişkileri) belirleme gücünü abarttığını belirten Gramsci, yapı ve üst yapının (aile, hukuk, din, siyaset, ideoloji vb.) karşılıklı olarak birbirini şekillendirdiğini iddia ettiği görüşlerini, kuramının merkezi bir yerinde konumlandırmıştır. Gramsci’nin bu tutumunu salt ekonomik determinizm karşıtlığına dayandırmak mümkün değildir. Aksine, bütünselci yaklaşımının, kuramının bu temel bileşeninin şekillenmesinde belirleyici olduğunu söyleyebiliriz. Buradan hareketle toplumsal olay ve olguları birbirinden soyutlayarak değil, birbirleriyle tek yönlü olmayan bir ilişki, bir etkileşim içerisinde kavramak zorunluluğu ortaya çıkmaktadır.

İlk bakışta yöntemsel bir katkı olarak görülebilecek bu önemli yaklaşımın, gündelik yaşamımızda, toplumsal ilişkilerimizde ya da siyasal konularda karşımıza çıkan sorunları nasıl tanımla(ma)yacağımız ve anla(ma)yacağımız konusunda gösterdiği rotanın, mücadelenin içeriğini ve niteliğini belirlemekte ciddi bir fark yaratacağı ortadadır. Sorunları, bütünsel gerçekliği içerisinde görmek ve çözümünü de bu bütünlük içerisinde kurgulamak, siyasal mücadelenin strateji ve taktiklerinin belirlenmesinde de bir pusula görevi görecektir. Tarih, ekonomi, sosyoloji, siyaset bilimi, felsefe (ideoloji) vb. karşılaştığımız hemen her sorunun oluşmasında etkili birer öge olmalarının yanı sıra, bu sorunların kavranmasında ve çözümlenmesinde de etkili birer araç olarak görülmelidir.

Gündelik hayatta ya da düşün dünyamızda muhatap olduğumuz her konunun bu denli büyük bir etkileşimin yansıması olduğunun farkına varmak, bize bu konuların anlaşılmaz ve sorunların çözülemez olduğunu düşündürmemelidir. Ögelerin birbiriyle ilişkilerinin niteliğini kavramak, başka bir ifadeyle diyalektiği içselleştirmek, sorunları anlamak kadar çözmekte de doğru bir başlangıç noktası olacaktır. Gramsci’nin önümüzdeki ay ele alacağım kavram ikililerinin günümüzde nasıl kavranabileceğinin tartışılması, sorunların bu denli kapsamlı kavranmasının bir zorluk değil, ciddi bir siyasal mücadele için kolaylaştırıcı bir etken olduğunu gözler önüne serecektir.



01/10/2018



Yazarın diğer yazıları

Her Şeye Rağmen ve Her Şey İçin (01/08/2018)
“Can”a “Can” (01/07/2018)
Kısa Cümleler (01/06/2018)
Gitmek mi Gerek Kalmak mı? (01/05/2018)
Baharı “Güz Şarkıları” ile Karşılamak (01/04/2018)
“Ben” Kalarak “Siz” Olabilmek (01/02/2018)
Nereye? (01/01/2018)
Bizim Deniz ve İki Ülke (01/12/2017)
Sivilcenin Başı (01/11/2017)
İran İzlenimleri (01/10/2017)
Bir Kedi Bir Martı Bir İstanbul (01/09/2017)
Eğitim Şart (01/08/2017)
Yalnızlığı Tanışarak Aşmak (01/07/2017)
Konuşanın Ağzına Yılan Girsin (01/06/2017)
Kayseri Bizim Olsun (01/05/2017)
Aynı Lider Aynı AB Değişen Ne? (01/04/2017)
Bu Öfke Nereye? (01/03/2017)
Eksik Olmayınız (01/02/2017)
Ölüyor Yaşıyor Korkuyoruz (01/01/2017)
Denize Düştük ‘Şangay Beşlisi’ne Sarılalım (01/12/2016)
Orta Asya’nın Kalbi (01/11/2016)
Özgür Zihinler, Sistem Eleştirisi, Sağlıklı Üslup: Akademik İklim Değişiyor (01/10/2016)
Paspas (01/09/2016)
Her Şeye Rağmen ve Her Şey İçin (01/08/2016)
Sürdürülebilir Kuzey için Sürdürülemeyen Güney (30/06/2016)
Janna Jihad Ayyad (01/06/2016)
Geç (01/05/2016)
Dostum Düşmanımın Düşmanıdır (01/04/2016)
Nisan’dan Nisan’a: Çocuk, Bahar ve Umut (01/04/2016)
Dostum Düşmanımın Düşmanıdır (01/03/2016)
“Haklı” Savaşlar ve “Haklı” Tecavüzler (01/02/2016)
Asla Unutmayalım Diye 2015’te Türkiye (01/01/2016)
Zor (01/12/2015)
Kavramlarla Politik Dünya: ‘Yeni Savaş’lar ve Savaşın Post Modern Yorumu (01/11/2015)
New York’tan İpuçları (01/10/2015)
Karatay Olayı ve Tekerrür (01/09/2015)
Terör ve Psikolojik Savaş (01/08/2015)
Dünyanın “İnsanı” İnsanın “Dünyası” (01/07/2015)
Gelecek Hırsızı (01/06/2015)
Haziran (01/06/2015)
Kitlesel Yoklaşma (01/05/2015)
Yemen’de Orta Doğu (01/04/2015)
Cinnet (01/03/2015)
Charlie Hebdo Yalnızca Charli Hebdo Değildir (01/02/2015)
2015’in Penceresinden Dış Politikaya Bakarken (01/01/2015)
Şovmen Demokrat ABD (01/12/2014)
Tarih Geri Alınamaz (01/11/2014)
Üniversite Gençliği (01/10/2014)
Marsilya´dan Kalkan Gemi (01/09/2014)
“Çözümsüz” Sorunlar ya da Mazlumun Zalimle İmtihanı (01/08/2014)
Kavramlarla Politik Dünya: Uluslararası Terörizm (01/07/2014)
SOMA’ya Ağıt (01/06/2014)
Asya Birleşiyor Avrupa Çözülüyor (01/06/2014)
Suriye’ye ‘Akademik’ Bakmak (01/05/2014)
Ukrayna Dersleri (01/04/2014)
İki Arada Bir Derede: Ukrayna (01/03/2014)
Dikkat Yüzüğünüzde Kan Var! (01/02/2014)
Gidenler Kalanlar Düşenler Yükselenler (01/01/2014)
“İstenmeyen” Olmak (01/12/2013)
Vakit Yaratmak Vaktidir (01/11/2013)
Kadın Sorunu Gelecek Sorunudur (01/10/2013)
Ortadoğu´da Olanlar (01/09/2013)
Dış Politikada Nereden Nereye (01/08/2013)
Yeni Toplumsal Hareketler ve Gezi Parkı Eylemleri (01/07/2013)
Kavramlarla Politik Dünya - İnsani Kalkınma (2) (01/06/2013)
Kavramlarla Politik Dünya – İnsani Kalkınma (01/05/2013)
Kavramlarla Politik Dünya/Ulus Devlet (3) (01/04/2013)
Kavramlarla Politik Dünya / Ulus Devlet (2) (01/02/2013)
Kavramlarla Politik Dünya / Ulus Devlet (I) (01/01/2013)
Kavramlarla Politik Dünya Savaş Barış ve Demokrasi (01/11/2012)
Kavramlarla Politik Dünya/ “Yeni Dünya Düzeni” (01/10/2012)
Kavramlarla Politik Dünya Jeopolitik ve Ardındaki Kapitalizm (01/09/2012)
Kavramlarla Politik Dünya Toplumsal ve Siyasi Olarak Ulusal Güvenlik (01/08/2012)
Kavramlarla Politik Dünya (5) (01/07/2012)
Nükleer Yayılmanın Önlenmesi ya da Sürdürlebilir Emperyalist Yayılma (2) (01/06/2012)
Nükleer Yayılmanın Önlenmesi ya da Sürdürlebilir Emperyalist Yayılma (1) (01/05/2012)
Kavramlarla Politik Dünya 3 (01/04/2012)
Ortadoğu Basınında Türkiye 2 (13/03/2012)
Ortadoğu Basınında Türkiye (01/03/2012)
Kavramlarla Politik Dünya 2 (01/03/2012)
Kavramlarla Politik Dünya 1 (01/02/2012)
Saatleri Ayarlama Enstitüsü Üzerine (20/01/2012)
Kanlı Ocak (01/01/2012)
21 Aralık (21/12/2011)
Satılık Tarih (01/12/2011)
Anday’ın Ölüleri (28/11/2011)
“Noviembre” Soruyor (01/11/2011)
yaşam devingenliğinden notlar (01/11/2011)
İnsan Olma Yolunda Bir Kıvılcım (16/10/2011)
Erkan Yücel: Sanat ve Devrimin Çocuğu (01/09/2011)
Aydınlığın İzini Sürenler İçin: Dün ve Bugün Tevfik Fikret (01/08/2011)
Hafif Bir Karadeniz Esintisi (01/08/2011)
Geniş Zamanlı Şiirlerin Şairi: Ece Ayhan (13/07/2011)
Aziz Nesin ile Tanışmak (01/07/2011)
Cumhuriyet’in Penceresi: İlhan Selçuk (01/06/2011)
Şimdi Sormak Zamanı Elde Kaldı mı Sevmek Düşünmek Anlamak (01/06/2011)
Hüznün Şairi Edip Cansever (18/05/2011)
Bağımsızlık İlkesini Tam Kavrayamayan Bir Vekil: Bekir Sami Bey (15/02/2011)
Ölen Özdemir Asaf Değildi (28/01/2011)
Her Aşkta Üçüncü : Cemal Süreya (08/01/2011)
Zoraki Diplomat Gönüllü Yazar: Yakup Kadri Karaosmanoğlu (13/12/2010)
Ne Üniversitede Ne Siyasette Unutulacak Gündüz Ökçün (24/11/2010)