Site İçi Arama

Aşağıdaki formu kullanarak sitemizdeki yazılarda arama yapabilirsiniz.

Gagavuz Türk Dünyasından İzlenimler

Mustafa Kaymakçı

Bu yazım, 15-18 Kasım 2018 tarihlerinde FUEN TAG toplantısı nedeniyle Moldavya Cumhuriyeti’ne bağlı Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi’nde yaşayan Gagavuz Türk Dünyası hakkında ön izlenimlerimi içeriyor.

Dilerseniz önce FUEN hakkında çok özet bir bilgi vereyim.

FUEN TAG Nedir?

FUEN, Avrupa’nın 33 ülkesinden yaklaşık 90 üye kuruluşu ile Avrupa’daki yerli/ulusal azınlıklar ve halk gruplarının en büyük çatı kuruluşu.

FUEN’in çatısı altında çalışma yapan gruplar da var.

Bunlardan biri de “Türk Azınlıkları/Toplulukları Çalışma Grubu”, kısa adı FUEN TAG

FUEN TAG bünyesinde, düzenli olarak bir araya gelen Rodos ve İstanköy Türkleri, Batı Trakya Türkleri, Ahıska Türkleri, Kırım Tatarları, Rusya’dan Bars El (Karaçay-Balkarlar), Birlik (Nogaylar), Gagavuz Türkleri, Kosova Türkleri, Makedonya Türkleri gibi Türk azınlık ve topluluklarına ait dernekler, Türk soyları arasında dayanışma ve işbirliğini sağlıyor.

Gagavuz Türkleri Hakkında Bilgi Sahibi miyiz?

İstanbul’dan Moldavya Cumhuriyeti Başkenti Kişinev’e uçakla gitmek olası. Buradan Gagavuz Özerk Cumhuriyeti’nin Başkenti Komrat’a yaklaşık 2 saatlik bir karayolu yolculuğu ile varılıyor.

Gagauziya olarak bilinen Gagavuz Özerk Cumhuriyeti, Moldova Cumhuriyeti’nin güneyinde yer alıyor. Kendi marşı ve bayrağı var. Aynı zamanda yasama meclisleri ve yürütme organlarına sahipler.

Ülkeye ismini veren Gagavuzlar, Oğuz Türkü kökenli. Gagavuz sözcüğünün Gök-Oğuzdan türediği düşünülmekte.

Romanya ve Macaristan'a göç eden Türkler olduğu gibi Gök-Oğuzlar da önceleri Romanya-Dobruca bölgesine yerleşmişler.

Gagavuzlar dini inanç olarak Ortodoksluğu benimsemişler.

Tarihte Avrupa'ya göç etmiş Türklerin pek çoğu asimile olurken, Gagavuzlar dillerini ve kültürlerini korumuşlar. Romanya bölgesinden şimdiki bulundukları yere gelme nedenlerinin başında da asimile olmaya karşı gösterdikleri direnç olmuş.

Gelenekleri ve dillerinin Türkiye ile aynı olması, bu her iki değerin Orta Asya'dan beri korunup sürdürüldüğünü gösteriyor.

Gagavuzlar'ı Türk tutan en önemli ögelerin, inat derecesindeki Türklük Bilinci ve Türk Dilinde yapılan Ortodoks ayinlerin olduğu belirtiliyor.

Gagauziya’nın nüfusu 160 bin. 33 bini yurtdışında çalışıyor. Bunun da 25 bini Rusya’da. Avrupa’nın en yoksul yerlerinden birisi. Ekonomisi tarıma dayalı. Ürettikleri şarap ve tarım ürünleri Rusya’ya satılıyor.

Bir devlet üniversitesi var. Temizliğe verdikleri önem toplu alanlarda oldukça dikkat çekici. Hastane ve okulları oldukça temiz. Gagavuzlar, Türk konukseverliğini Avrupa'da yaşatmaya çalışıyorlar.

Gagavuz Türkçesi İle Türkiye Türkçesi Arasında Benzerlik Ne?

Kırsal kesimde konuşulan Gagavuz Türkçesi’ndeki sözcükler Türkiye Türkçesi'ne neredeyse aynı. Ancak diğer bütün Türk dilleri, özne, nesne ve yüklem sıralaması ile cümleyi oluştururken Gagavuzca'da Avrupa dillerinin etkisi ile özne, yüklem ve nesne sıralaması ile cümle kuruluyor. Bu durum, özellikle Batı Trakya ve Bulgaristan Türklerinin Türkçelerinde de gözükse de Gagavuzca kadar dile yerleşmiş değil. Örneğin, Türkiye Türkçesi'nde "Ben elmayı yedim" derken, Gagavuz Türkçesinde "Ben yedim almayı" deniyor.

Bir başka farklılığın farklı ses olaylarının ortaya çıkması şeklinde olduğu gözlemleniyor.

Örneğin Türkiye Türkçe'sindeki söz başı /y/, /h/, söz ortası /h/,/ğ,/y/ ve söz sonu /r/ sesleri, Gagavuz Türkçesinde çoğunlukla düşüyor.

Yemek-imek,yahni-yaanı,uğra-uura, haber- aber, sabah-sabaa,büyük-büük, öğrenci-üürenici gibi.

Anılan bu küçük farklıklara karşın özellikle türkü, şarkı, deyiş ve mani gibi kültür ögelerinde benzerlik çok yüksek düzeylerde .

Örneğin, “Ana dilim - tatlı bal/ Salkım çiçää kokusu/ Şırasını üklü dal/ Vermiş gömeç dolusu!” gibi —“Dionis Tanasoglu, yazıcı, poet, bilimci”

Kısaca köylerde konuşulan kişilerle yüzde 90’ın üstünde anlaşılır bir Türkçe ile karşılaşmak olası. Ancak şehirleşme oranı ve eğitime bağlı olarak Rus dilinin çok sayıda sözcüğü, Gagavuz Türkçesine girmiş ve benzerlik azalmış. Bu durum Sovyetler Birliği döneminde kültür ve bilim dilinin Rusça olmasından kaynaklanmış.

Özerk Gagavuz Yerinin kurulması, latin harflerinin kabul edilmesi (*) ve de Türkiye’nin son dönemlerde maddi ve manevi yatırımları ile Rus kültürünün etkisinde azalma olması bekleniyor.

Gagavuz Dünyası İle Atatürk Cumhuriyeti Arasında İlişki Nasıl Başlamış?

Atatürk'ün Türkiye dışındaki Türk topluluklarına olan ilgisinin, siyasal ve dinsel sınırlar tanımamış olduğu biliniyor. Bunun bir örneği, Gagavuz Dünyası ile verilebilir. Atatürk’ün görevlendirdiği Bükreş Büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver, Ortodoks mezhebindeki Gagavuz Türkü soydaşlarımız ile yakından ilgilenmiş. Sefaret çalışanlarını Gagavuzlardan seçmiş; ardından da yetenekli Gagavuz çocuklarına öncelik vererek ilk aşamada yaklaşık 40 kişilik bir öğrenci grubunu öğrenim için Türkiye'ye göndermiş. Daha sonra bu sayı 200'ü aşmış. Bunların bir kısmı tekrar ülkesine dönerek toplumuna Türklük bilinci ile hizmet ederken, Türkiye'de kalanlar da bilim ve kültür alanında önemli görevlerde bulunmuşlar.

Bu grup arasında, Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi’nde öğretim üyeliği yapmış Prof.Dr. Emin Mutaf (Georgiy Mutaf) (**), Prof.Dr. Özdemir Çobanoğlu (Vasili Çoban),Prof.Dr. Osman İkizli(Anatoliy İkizli), Ali Kaygı (Georgiy Kaykı) gibi çok sayıda Gök-Oğuz Türkü sayılabilir.

Özetle, Gagavuz Yeri Özerk Bölgesi’nden uğurlanırken bizden çok uzak bir yer gibi algılanan ancak kültür ve dil açısından belki de Türk Dünyası’ndaki kimi ülkelere göre çok daha yakın bir yerden ayrılmış bir duygu içinde kaldım.

Gagavuzya’ya tekrar gitmek isterim. Çünkü bizi birleştiren ön önemli kültür öğesi, bir Gagavuz Gazetesi’nin adı gibi olan “Ana Sözü”dür. Bir başka deyişle Ana Dilimiz “Türkçe”dir.

Üstelik Onlar, ibadetlerini bile Türkçe yapıyorlar.

Kaynaklar ve Dipnotlar

(*) Günümüzde Latin harflerinin kabul edilmesinden sonra Gagauz Türkçesi ile yazılmış kimi kitap ve dergilere örnek: Nikolay Baboglu-Gagauz Folkloru,Gagauz Korafları, Gagauz Halk Masalları, Gagauzların IV Dünna Kongresi, Üürenmak Kiyadı. Gagauz Halkının Kulturası Hem Adetleri, Sabaa Yıldızı. Gagauziya-Avtonom Bölgesi. Üç Aylık Jurnal Sayı:61/2015.Gagauziya Antonov Bölgesi,Komrat

(**) Prof. Dr. Emin Mutaf, Türkiye Tarımsal Mekanizasyon Bilimi’nin öncülerindendi. Doğum yeri, Komrat /Gagavuz Yeri’dir. İlk öğrenim, Orta öğrenim ve Lise Öğrenimini Komrat’ta almıştır. Üniversite öğrenimini Ankara Ziraat Fakültesi’nde 1934-1939 yılları arasında görmüş ve 1958 yılında Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi’ne gelerek Ziraat Makinaları Anabilim Dalını kurmuştur. 1999 yılında sonsuzluğa uğurladığımız hocamız Prof. Dr. Emin Mutaf’ın adı, ülkemizin Tarımsal Mekanizasyonuna ve bilim hayatına yaptığı üstün katkılar nedeniyle hep anılacaktır.



01/12/2018



Yazarın diğer yazıları

Atatürk’ü Anlama (01/12/2018)
Andımız ve Reşit Galip (01/11/2018)
Cumhuriyet, Atatürk Ve Tarım/1 (01/11/2018)
Dış Ticarette Gümrük Fonları Tarımsal İç Pazarı Koruyacak Şekilde Düzenlenmeli (01/10/2018)
Bu Dünyadan Bir Mahmut Makal ve Bir Samir Amin Geçti (01/09/2018)
Toprak Reformu Yapılmalı (01/09/2018)
Tarım’da Aile İşgücü Temelinde Köylü İşletmeleri Desteklenmeli (01/08/2018)
Cumhurbaşkanı Adaylarına Sorular (01/07/2018)
Tarımda Çöküş: Nedenleri Ve Çözüm Yolları/5 (01/06/2018)
Cumhurbaşkanı Adaylarına Çiftçi Soruları (01/06/2018)
İyi Gıda İçin Köylü Modeli Öne Çıkarılmalı! (01/05/2018)
Tarımda Çöküş: Nedenleri ve Çözüm Yolları / 4 (01/05/2018)
TARIMDA ÇÖKÜŞ: NEDENLERİ VE ÇÖZÜM YOLLARI/3 (01/04/2018)
Tarımda Çöküş:Nedenleri Ve Çözüm Yolları/2 (01/03/2018)
Şekerin Tadı Niçin Kaçtı ?/2 (01/03/2018)
Tarımda Çöküş:Nedenleri Ve Çözüm Yolları/1 (01/02/2018)
Pandora’nın Kutusunda Kalan Umut! (01/01/2018)
Kemalizmi Doğru Anlamaya Çalışmak (01/12/2017)
Yaz Müfit, Zaferden Sonra Hükümet Şekli Cumhuriyet Olacaktır (01/12/2017)
6.FİLO “Yankee Go Home” Mitinglerini Anımsatmak! (01/11/2017)
Tarımda Bağımlılığın Bir Boyutu Olarak Et Krizi (01/10/2017)
İzmir Dağlarında Dayanışmanın Çiçekleri : Kooperatifler ve Bir Vakıf (01/09/2017)
İnsanı Bize Öğretmeye Çalışan Yazar: Cengiz Aytmatov (01/08/2017)
Gıda Sektöründe Sömürüden Çıkış Yolu (01/07/2017)
Şeyh Bedreddin 4/ Şeyh Bedreddin Hareketinin Ekonomi-Politiği (01/07/2017)
Şeyh Bedreddin / 3-Şeyh Bedreddin Hareketinin Edebiyatta Yansımaları (01/06/2017)
Suriye Tarımında Yıkım Bizi İlgilendir mi? (01/05/2017)
Şeyh Bedreddin / 2-Şeyh Bedreddin’in Müridleri : BÖRKLÜCE Mustafa ve Torlak Kemal (01/05/2017)
Şeyh Bedreddin / 1-Kuramı Ve Eylemi Üzerine Belgeler Ve Yorumlar (01/04/2017)
Neden Gıda İthalatçısı Olduk? (01/04/2017)
Yunanistan Ve Rumların Enosis Hayali Bitmez -KIBRIS Nereye? /1 (01/03/2017)
Kapitalizm Tarımda Milyarlarca İnsanı Yoksullaştırıyor Mu?/Tarım Nereye/1 (01/02/2017)
Kıbrıs Nereye? (01/02/2017)
Yerli Tohumun Sonuna mı Geldik? (01/01/2017)
Hasta Siempre, Fidel Castro (01/12/2016)
Attila İlhan´ı Anlama (01/11/2016)
Atatürk İdeolojisi'nden Günümüze Dersler (01/11/2016)
Bilimin Savaş/İstila ve İnsanlık Dışı Kullanılması Üzerine (01/10/2016)
Bataklığı Kurutmak (01/09/2016)
Mankurtlaşma Üzerine (01/08/2016)
AVRUPA BİRLİĞİ; HALKLARIN MI YOKSA ŞİRKETLERİN Mİ ÇIKAR BİRLİĞİ? (30/06/2016)
BU ÜLKENİN GEN KAYNAKLARINA SAHİP ÇIKMAK (01/06/2016)
ZEYTİNYAĞLI YİYEMEM AMAN(!) (01/05/2016)
NE OLACAK BU GIDA FİYATLARI YA DA PİYASA EKONOMİSİ FETİŞİZMİ? (01/04/2016)
TARIMDAKİ SÖMÜRÜDEN ÇIKIŞ YOLLARI (01/03/2016)
Gıda Fiyatları Neden Pahalı? (01/02/2016)
İsmet İnönü’den Siyaset Dersleri Niteliğinde Anılar (01/01/2016)
Atatürk'ün Tarım Politikasından Günümüze Dersler (01/12/2015)
Bir Entellektüel Olarak Mustafa Kemal Atatürk (08/11/2015)
DİLİNDEN UTANANLAR (01/11/2015)
Aziz Sancar Üzerine (13/10/2015)
Gıda Üreten Tarımsal Amaçlı Kooperatifler Nasıl Desteklenmeli? (01/10/2015)
Gıda Sektöründe Kooperatifler Neden Öne Çıkmalı? (01/09/2015)
Bu Dünyadan Fikret Otyam Geçti (10/08/2015)
Yunanistan Deneyinden Avrupa Birliği’ni Yeniden Görmek (01/08/2015)
Koalisyon Pazarlığında Çiftçi ve Tarım Öneriler (01/07/2015)
Akademik Kapitalizmin Bilimcilere Getirdiği Olumsuzluklar (01/07/2015)
Karaburun 21. Ütopyalar Toplantısı Üzerine (26/06/2015)
Bilime Akademik Kapitalizm’in Getirdiği Olumsuzluklar (01/06/2015)
Akademik Kapitalizm Ne? (01/05/2015)
Küreselleş(tir)me Sürecinde Dünya’da Bilim ve Teknolojide Yaşanan Değişimler (01/04/2015)
Yunan Algısındaki Türk İmgesinin Kökenleri Üzerine Bir Deneme (01/03/2015)
Çiprazdan Akıl Alanlara…! (11/02/2015)
Meralar Şirketlerin mi, Köylülerin mi Olsun? (01/02/2015)
İktisadi Siyaset Bilmeden Teröre Tanı Koymak! (01/02/2015)
Aziz Nesin’in 99. Doğum Yılında Anımsamak (01/01/2015)
Güler Yüzlü Neoliberalizm Çözüm Yolu İmiş? (01/12/2014)
Televole Ekonomistleri Kimin Hizmetinde? (01/11/2014)
“Emperyalizm ve Türkiye” Kitabı Üzerine (03/10/2014)
“Buğday ile Koyun,Gerisi Oyun” Dediğimiz Ülkemizde,Et Fiyatları Neden Yükseliyor? (01/10/2014)
Ti Sesi Nereden Geliyor? (01/10/2014)
Dünyanın En Zengin Ülkesinde 48 Milyon Aç! (01/09/2014)
İstanbul’u Sel Basması ya da Bilim İle Geleceği Planlama/2 (01/08/2014)
İstanbul’u Sel Basması ya da Bilim İle Geleceği Planlama/1 (01/07/2014)
SOMA’da Ölen İşçilerin Çoğu Tarımdan Ayrılmak Zorunda Bırakılan Çiftçilerdir (01/06/2014)
AKP Neden Yüksek Oy Aldı? (01/05/2014)
2014 Yılı,Neden “Uluslararası Aile Çiftçiliği Yılı” İlan Edildi? (01/04/2014)
Pandora’nın Kutusu,Aslında Sistemin Kutusu Mu? (01/03/2014)
Ege’nin Unutulan Türkleri/2 (01/02/2014)
Ege’nin Unutulan Türkleri/1 (01/01/2014)
Pandoranın Kutusu,Aslında Sistemin Kutusu mu? (01/01/2014)
5. İzmir İktisat Kongresi Üzerine (01/12/2013)
Atatürk ve Oryantalizm (09/11/2013)
Atatürk,Bilim ve Felsefe (08/11/2013)
Atatürk ve Üniversite Devrimi (07/11/2013)
Demokrasi Paketi’nden Toprak Sorununa Çözüm Var mı? (01/11/2013)
“Andımız” Yazarı Dr. Reşit Galip’in Anısına (13/10/2013)
Yerel Seçimler Öncesi, 12 Eylül Askeri Darbesi’ni Nasıl Okumalı? (01/10/2013)
Bayraktar ve Dawkins Oryantalizmin İkiz Kardeşleri mi ? (01/09/2013)
AKP Döneminde Sermayenin Dönüşümü (01/08/2013)
Bu Dünyadan Bir Işıklı Geçti (20/07/2013)
Taksim Gezi Parkı ve Vahşi Kapitalizm (01/07/2013)
Stratejik Plan,Şirket Tarımcılığına Yönelik Olarak Hazırlanmış! (01/06/2013)
Costa-Gavras, “Kapital” filminde de düzenin ipliğini pazara çıkarmaya devam ediyor (01/05/2013)
Kürt Sorunu Topraksız Köylüler Sorunudur (2) (01/04/2013)
Kürt Sorunu Topraksız Köylüler Sorunudur (1) (01/03/2013)
İslam´da Bilimsel İlerleme ve Gerilemenin Tarihsel Nedenleri Üzerine Tezler- 2 (01/02/2013)
İslam´da Bilimsel İlerleme ve Gerilemenin Nedenleri Üzerine Tezler (1) (01/01/2013)
Türkiye Üniversiteleri’nin Kırılma Noktaları (01/12/2012)
Atlantik Ötesinden Alınacak Dersler (01/11/2012)
Gıda Fiyatlarında Spekülasyon Kimin İşine Yarıyor-2 (01/10/2012)
Gıda Fiyatlarında Spekülasyon Kimin İşine Yarıyor? (01/09/2012)
Batı´da Bilimin Gelişimi Üzerine Kimi Tezler (1) (01/08/2012)
Oryantalizmin Kökenleri Üzerine (2) (01/07/2012)
Oryantalizmin Kökenleri Üzerine (1) (01/06/2012)
Bilim Felsefe İlişkisi Üzerine (01/05/2012)
Bilimci ve Politika (01/04/2012)
Avrupa Birliği Çıkmazında Doğru Tanıyı Koyabilmek (01/03/2012)
Yeni TÜBİTAK Başkanı Din Âlimi mi? (01/02/2012)
Bilim ve Teknolojide Osmanlı´dan Kalan Geri Kalmışlık (01/01/2012)
Özelleştirme ve Yabancılaştırma Sürecinde Tarımsal Su (01/12/2011)
Atatürk ve Galiyev (01/11/2011)
Brezilya Topraksız Köylüler Hareketi ve Türkiye (01/10/2011)
Eşitlikçi İftar Sofraları, Kapitalizmin Çöküşüne Mi Bağlı? (01/09/2011)
Umut Etmek ve Direnmek (01/08/2011)
Ti Sesi Nereden Geliyor? (01/07/2011)
Emperyalizmin Kökeni Üzerine Genetik Arayışlar; Emperyal Genler Var Mı? (01/06/2011)
Gıda Egemenliği Açısından Tarım Politikaları ve Kemalizm (01/05/2011)
Türkiye Biliminin Sorunları (01/03/2011)
Dünya’da BT’de Yaşanan Değişimler (01/02/2011)
Dünya Kooperatifçilik Günü’nde Köy-Koop’lar (01/01/2011)
Tarımda Kapitalist Paradigmaya Seçenek ya da Çözümler (03/12/2010)
Türk Mucizesi ve Tarım (04/11/2010)
Gıda Sektöründe Tekelleşme ve Yabancılaşma (01/11/2010)
Attila İlhan´ı Anlama (18/10/2010)
Merhaba (01/10/2010)