Site İçi Arama

Aşağıdaki formu kullanarak sitemizdeki yazılarda arama yapabilirsiniz.

Eleştirel Düşünme Denemeleri: Liberal Ekonominin Varsayımları ve Ezberler

Cenk Özdağ

Reklamcılık, iletişim, propaganda, yalanlar ve algı üretme çağında yaşıyoruz. İnsanların ihtiyaç ve öncelik sıralamalarını değiştirmek, verili durumdaki bilgi ve güç asimetrisinin sürmesi için gereklidir. Bunun için de toplulukların, en nihayetinde bireylerin akıl yürütme ve planlı davranış yeti ve pratiklerini sakatlamak gerekmektedir. Buna karşı bireylerin, verili asimetriyi bozması gerekmektedir.

Bireylerin yönetilmesini ve sömürülmesini sağlayan asimetriden kurtulmak için, akıl yürütme hatalarından, bilişsel önyargıların (cognitive biases) karar almaya etkisinden, bilgi almanın önündeki engellerden kurtulmak gerekmektedir. O halde, bu asimetriyi bozmak için arayışımıza başlayalım.

Önerme 1: Bireylerin rasyonel olması ile kendi çıkarlarını gözetmeleri birbirini gerektirmez.

Bireylerin kendi çıkarlarını gözettiği ve bunu yaparken de rasyonel oldukları iddiaları liberal iktisadın belki de en temel varsayımları arasındadır. İki iddia birbiriyle yakından ilgili olsa da birbirilerini gerektirmemektedir. Rasyonel olduğu halde salt kendi çıkarını gözetmemek pekâlâ mümkün olabileceği gibi, kendi çıkarını fiilen gözettiği halde bu çıkarı yanlış hesaplayabilmek veya bu çıkarı doğru hesaplasa bile bu çıkara uygun hareket etmeyi becerememek de mümkündür.

Deneyimleri üzerine bütünüyle rasyonel bir biçimde akıl yürüten veya bütünüyle rasyonel akıl yürütmeye uygun hareket eden bir kişi, aklını kendi çıkarı yerine kendisinin de dâhil olduğu bir grubun çıkarına veya kendisinden hepten bağımsız bir çıkara hizmet için kullanabilir. Dahası “kendi çıkarı” ifadesinde yer alan “kendi” ifadesi doğrudan ve salt bu bireye atıfta bulunmayıp onun çıkarını da kapsayan daha başka bir organın veya bütünlüğün çıkarını nitelemek için kullanılıyor olabilir. Dolayısıyla, bu iki iddia hem mantıksal hem de anlamsal olarak farklı iki iddiadır.

Önerme 2: “Bireylerin rasyonel olması” çok anlamlı bir ifadedir.

Önerme 2.1: “Bireylerin rasyonel olması”, bireylerin deneyimlerini rasyonel süzgeçten geçirerek yargıya vardıkları anlamına gelebilir.

Önerme 2.2: “Bireylerin rasyonel olması”, bireylerin hedeflerine rasyonel bir hesaplama sonucu ilerledikleri anlamına gelebilir.

Önerme 2.3: “Bireylerin rasyonel olması”, bireylerin hedeflerini rasyonel bir hesaplama sonucu belirledikleri anlamına gelebilir.

Önerme 3: “Bireylerin kendi çıkarları” çok anlamlı bir ifadedir.

Önerme 3.1: “Bireylerin kendi çıkarları”, bireylerin kendilerinin belirledikleri çıkarları anlamına gelebilir.

Önerme 3.2.: “Bireylerin kendi çıkarları”, bireylerin kendilerinin belirlemelerine bakılmaksızın nesnel olarak o bireylerin güçlerini veya mutluluklarını artıracağı düşünülen çıkarlar anlamına gelebilir.

Önerme 3.3: “Bireylerin kendi çıkarları”, bireylerin kendilerini içerisinde konumlandırdıkları fakat kendilerinden ibaret olmayan toplulukların nesnel çıkarları anlamına gelebilir.

Önerme 3.4: “Bireylerin kendi çıkarları”, bireylerin kendilerini içerisinde konumlandırdıkları fakat kendilerinden ibaret olmayan toplulukların nesnel çıkarları olduklarını düşündükleri çıkarlar anlamına gelebilir.

Amprik Önerme 1: Bireyler, önerme3.1’deki gibi çıkarlarını kendileri belirlememektedir.

Gözlem1: Bireyler, kendilerini içerisinde bulundukları kültürün, aldıkları eğitimin, dahil oldukları toplumsal sınıfın, benimsedikleri inançların etkileri sonucu, kimi zaman da rasyonel yetilerini kullanarak belirli bir kimlik kazanırlar. Söz konusu çıkarlar, bu kimliğin çıkarlarıymış gibi görünür. Kimi zaman bu görünürlük doğrudur, kimi zamansa bu görünürlük yanıltıcıdır.

Amprik Önerme 2: Önerme 3.2 ile Önerme 3.3’teki veya Önerme 3.4’teki çıkarlar kimi zaman örtüşmezler.

Gözlem2: Alman işçi sınıfının büyük çoğunluğunun II. Dünya Savaşı öncesi Nazi Partisi’ni desteklemiş olması bu amprik önermeyi delil olmaktadır.

Amprik Önerme3: Bireylerin, Önerme 3.2’deki çıkarlarını saptamaları için verili koşullar altında rasyonel süreçleri titizlikle uygulamaları gereklidir ama yeterli olmayabilir.

Gözlem3: Piyasada dolaşan ürünlerin satışından elde edilen karın bir bölümünün reklama harcanıyor olması, reklamın bu ürünlerin satışındaki etkisinden kaynaklanmaktadır. Reklamın böyle bir katkısının olmasıysa tüketicilerin ihtiyaç sıralamasını değiştirme gücünden gelmektedir. Şayet reklamlar böyle bir etkiye sahipse, en azından reklamlara ve reklam benzeri seçim ve kanaat değiştirici söylemlerin mesajlarına karşı eleştirel düşünmeye, dolayısıyla rasyonel süreçlerin titizlikle uygulanmasına ihtiyaç vardır.



01/01/2018



Yazarın diğer yazıları

Ahlat Ağacı, Bezelye Taneleri ve “Güzel ve Yalnız Ülkem” (01/07/2018)
Özgürlük Üzerine (01/06/2018)
Okulların Çöküşü Kutlu Olsun! Okul Öldü, Yaşasın Okuma! (01/05/2018)
Eleştirel Düşünme ve Münazara (01/04/2018)
Eleştirel Düşünme ve Matematik Müfredatı (01/03/2018)
Eleştirel Düşünme Denemeleri: Bir Eleştiri Üzerine (01/02/2018)
Mantık Eğitimi ve Demokrasi (01/12/2017)
Dil Bilinci ve Mantık (01/11/2017)
Mesaja İhanet mi? Mesajı Anlamak mı? (01/10/2017)
Bağımlılıktan Kurtuluşta İrade Gücü ve İrade Çatışması (01/09/2017)
İrade Çatışmasından Çıkış veya Çatışmadan Kurtulmak (01/08/2017)
Kaybolmuşluktan Varoluşa (01/07/2017)
Ahlaka ve Hayale Sığınan İyi Yürekli İnsanlara! (01/06/2017)
İklimler ve Esen Yeller (01/05/2017)
Önce Bir Karaltıydı Hepsi, Durabilirdi Belki (01/04/2017)
Sıradanlıktan Olağanüstülüğe: Atatürk Modeli (01/03/2017)
Korkudan Korkmak ya da Korkuya Koşmak (01/02/2017)
Un Ufak Olmanın Hikâyesi: İnsanca pek insanca (01/01/2017)
Bir Yurt Gezisi ve Barbarlık (01/12/2016)
James Bond, Bulgakov ve Avam Korkusu (01/11/2016)
Sınırları Aşmak (01/10/2016)
Türkçe Eğitim-Öğretim İçin Kimi Sorun Ve Öneriler (01/09/2016)
Bilim, Teknoloji ve Bilimsellik (01/08/2016)
Sürdürülebilir Kuzey için Sürdürülemeyen Güney (30/06/2016)
Sahi biz neden matematikte bu kadar başarısızız? (01/06/2016)
Canavarlıktan Kurtuluş (01/05/2016)
Canavarlıkla Mücadele için Toplumsal Ölçekte Gerekli Pozitif Düzenlemeler (01/04/2016)
Canavarı ve Canavarlığı Tanıyalım (01/03/2016)
Canavar Yaratmak ve Canavarı Görmek (01/02/2016)
Bize Aziz Nesin Gerek! (01/01/2016)
Karikatürler ve Gerçek (01/12/2015)
Yeni Paradigmanın Habercileri: Anomaliler! (01/11/2015)
Şu Sıfırları Harbiden de Bir Atsak Ya! (01/10/2015)
Türk’ün Suyla İmtihanı: Nil taşkınlarından Ankara metrosuna (01/09/2015)
Bilim Dışı Yollara Tutunmak (01/08/2015)
İnsanca yaşamın olanağı: Sistemin Frankensteinları (01/07/2015)
Bıkanlar ve Sıkılanlar için Rehber Sorunlar ve Eski Çözümler: Bıkmadık mı? (01/06/2015)
Aklayıcılara Karşı Bilim ve Akıl! (01/05/2015)
Çok Partili Tek Merkezli Demokrasinin Gül Kokulu Reçetesi (01/04/2015)
5. Frank ve Adaletsizlik! (01/03/2015)
Cadı Kazanları Devriliyor! (01/02/2015)
Felsefe Düşünerek Yapılır (01/01/2015)
Sözde Akademik Çalışmaların Silahı: Palavra! (01/12/2014)
Özgürlük Üzerine Düşüncelerle Hasan Ali Yücel (01/11/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 6 (01/10/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 5 (01/09/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 4 (01/08/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 3 (01/07/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 2 (01/06/2014)
Seçimler ve Karar Alma Süreçleri 1 (01/05/2014)
Anketler Üzerine Genel Bir Eleştiri (01/04/2014)
Demokratik Seçimlerde Dil ve Referans Sorunsalı (01/03/2014)
Derin Devlet Karaya Oturdu, Muhalefetse Kızağa! (01/02/2014)
2014´e girerken Türkiye Aklını Arıyor! (01/01/2014)
“Olmasaydı da Olurduk” Safsatası (01/12/2013)
Türkiye Cumhuriyeti´nin Özdeşlik Sorunu (01/11/2013)
Çevirmenlik: Kardeşlik İşçiliği (01/10/2013)
Peripatetiklerden Meşşailere Gezerek Düşünmek Düşüncede Gezinmek (01/09/2013)
Çoğalan Ateş Hırsızları ve Demokrasi (01/08/2013)
Antimilitarizm ve ´´Mustafa Kemal´in Askerleriyiz!´´ (01/07/2013)
“Özgürlük, Eşitlik ve Kardeşlik” (01/06/2013)
Akıl, “Akil” ve Hurafe (01/05/2013)
"Demokratik" Olan Nedir? (01/04/2013)
Nesnellik, Tarafsızlık ve “Realite” (Son) (01/03/2013)
Nesnellik, Tarafsızlık ve “Realite” (3) (01/02/2013)
Nesnellik, Tarafsızlık ve “Realite” (2) (01/01/2013)
Nesnellik, Tarafsızlık ve “Realite” (1) (01/12/2012)
Narsisizmin Köleleri ve Efendileri (01/11/2012)
Anayasa Tartışmalarının Öğrettiği: Önderlik ve Milli Anayasa (01/10/2012)
İdeolojisizleştirme Yalanına Karşı İdeoloji (01/09/2012)
Anayasanın Neliği ve Anayasal Güvence (01/08/2012)